Własna działalność a staż pracy do emerytury – co warto wiedzieć?

Obecnie okresy prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej oraz pracy na umowie zlecenia nie są zaliczane do stażu pracy. Zmieni się to dzięki podpisanej przez Prezydenta RP ustawie stażowej, która od 1 stycznia 2026 roku umożliwi wliczanie tych okresów – podobnie jak innych aktywności objętych składkami emerytalno-rentowymi. Sprawdź, co to oznacza dla Twoich uprawnień pracowniczych i przyszłej emerytury.

Czym jest staż pracy i na co wpływa?

W polskim porządku prawnym nie istnieje jedna legalna definicja stażu pracy, lecz najczęściej przyjmuje się, że to ogół okresów, w których osoba świadczyła pracę w ramach stosunku pracy – np. na podstawie umowy o pracę, mianowania czy powołania. Rozróżnia się przy tym dwa jego rodzaje: ogólny, obejmujący całą karierę zawodową, oraz zakładowy, odnoszący się wyłącznie do zatrudnienia u konkretnego pracodawcy. Ten drugi ma znaczenie przy ustalaniu takich świadczeń, jak okres wypowiedzenia czy nagroda jubileuszowa, podczas gdy staż ogólny wpływa również na długość urlopu wypoczynkowego.

Długość stażu pracy przekłada się bezpośrednio na nabywanie konkretnych uprawnień pracowniczych. Już 10-letni staż ogólny daje prawo do 26 dni urlopu wypoczynkowego, a nie tylko 20. Z kolei co najmniej trzyletni staż zakładowy wydłuża okres wypowiedzenia umowy do 3 miesięcy. Do pozostałych korzyści należą m.in. odprawy, dodatki stażowe oraz możliwość ubiegania się o nagrody jubileuszowe – przykładowo za 25 lat pracy – co wcześniej było poza zasięgiem osób prowadzących działalność gospodarczą.

Jak obecnie kształtują się zasady wliczania okresów do stażu?

Zgodnie z obowiązującym Kodeksem pracy do stażu wliczają się przede wszystkim okresy zatrudnienia tworzące stosunek pracy. Dotyczy to umów o pracę, a także zatrudnienia na podstawie mianowania, wyboru czy spółdzielczej umowy o pracę. Nie uwzględnia się natomiast w nim czasu, w którym dana osoba prowadziła pozarolniczą działalność, była osobą współpracującą z przedsiębiorcą ani pracowała na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej czy o świadczenie usług. Taki stan rzeczy, zdaniem Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, prowadzi do nierówności w dostępie do uprawnień pracowniczych.

Wielokrotnie podkreślał to także Rzecznik Praw Obywatelskich, wskazując na naruszenie konstytucyjnej zasady równości wobec prawa. Aktywność zawodowa prowadzona w formie działalności gospodarczej lub umów cywilnoprawnych, nawet jeśli przez lata opłacane były składki na ubezpieczenia społeczne, nie przekładała się dotąd na możliwość uzyskania dłuższego urlopu czy wyższej odprawy. Podobnie w rekrutacji do administracji publicznej okresy te nie były uznawane za doświadczenie zawodowe, co ograniczało szanse wielu doświadczonych osób.

Które okresy pomijano wliczaniu?

Do końca 2025 roku do stażu pracy nie zalicza się okresów prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej, okresów współpracy z takim przedsiębiorcą oraz zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej i umowy o świadczenie usług. Pomijane są też lata członkostwa w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych i spółdzielniach kółek rolniczych, nawet jeśli osoby te opłacały składki emerytalne i rentowe. Całkowicie wyłączona z tego katalogu pozostaje umowa o dzieło.

Co już teraz podlega uwzględnieniu?

Bez zmian ustawodawca traktuje pracę na etacie, zatrudnienie w formacjach mundurowych, pracę w indywidualnym gospodarstwie rolnym oraz niektóre okresy nieświadczenia pracy – jak urlop wychowawczy czy czas pobierania zasiłku dla bezrobotnych. Co ciekawe, wliczeniu ulegają nawet studia doktoranckie, ale tylko do 4 lat i pod warunkiem uzyskania stopnia doktora. Wszystkie te epizody mają już dziś odzwierciedlenie w stażu ogólnym i zakładowym, choć ich weryfikacja bywa skomplikowana.

Jakie zmiany wprowadza ustawa stażowa?

Podpisana 15 października 2025 roku przez Prezydenta RP nowelizacja Kodeksu pracy – nazywana ustawą stażową – zasadniczo przebudowuje katalog okresów wliczanych do stażu. Nowe przepisy zakładają, że każdy okres, w którym dana osoba podlegała ubezpieczeniom społecznym, zostanie uwzględniony przy ustalaniu stażu pracy, chyba że wyraźnie wyłączono go z tego katalogu. To oznacza, że od 2026 roku dużo więcej form aktywności zawodowej będzie miało bezpośrednie przełożenie na uprawnienia pracownicze.

Projekt zmian, który 22 maja 2025 roku przyjął Stały Komitet Rady Ministrów, a następnie przeszedł ścieżkę legislacyjną, miał przede wszystkim wyrównać szanse osób pracujących poza etatem. Zgodnie z nim do okresu zatrudnienia dołączą okresy prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, okresy współpracy z przedsiębiorcą, a także praca na podstawie umów zlecenia, umów agencyjnych i umów o świadczenie usług. W ślad za tym poszły szczegółowe rozwiązania dotyczące dokumentowania tych okresów.

Nowe regulacje zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2026 roku dla pracodawców sektora finansów publicznych; dla pozostałych firm – pierwszego dnia miesiąca po upływie 6 miesięcy od ogłoszenia ustawy.

Okresy jednoosobowej działalności i współpracy

Podstawowe znaczenie ma tutaj fakt opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jeśli przedsiębiorca regularnie je odprowadzał, cały ten czas zostanie doliczony do stażu – zarówno ogólnego, jak i zakładowego (o ile późniejsze zatrudnienie nawiązano u tego samego pracodawcy, u którego wcześniej wykonywano zlecenia). Analogicznie traktowane będą okresy pozostawania osobą współpracującą z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność, np. małżonkiem, o ile podlegały ubezpieczeniom. To ważne w kontekście firm rodzinnych, gdzie pomoc bliskich dotąd była niewidoczna w stażu.

Umowy cywilnoprawne uwzględnione w nowych przepisach

Oprócz umowy zlecenia nowelizacja obejmuje umowę agencyjną oraz umowę o świadczenie usług. Wszystkie one, gdy stanowiły tytuł do ubezpieczeń społecznych, będą sumowane z latami etatu. Wyjątkiem pozostaje umowa o dzieło – jej pominięcie wynika z faktu, że nie jest ona samoistnym tytułem podlegania ubezpieczeniom. Jednocześnie warto podkreślić, że nawet okresy, w których ubezpieczenie nie było opłacane ze względu na ulgi składkowe, mogą zostać uwzględnione.

Zawieszenie działalności i wpływ ulg składkowych

Ustawa stażowa szczegółowo precyzuje, że do stażu wliczy się także czas zawieszenia działalności gospodarczej, ale wyłącznie w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i pod warunkiem opłacenia składek emerytalno-rentowych. Co więcej, okresy objęte ulgą na start, ulgą ZUS dla uczniów i studentów do 26. roku życia czy okres po przekroczeniu rocznej podstawy wymiaru składek zostaną zaliczone mimo braku faktycznych wpłat – ważne, by figurowały w rejestrach ZUS. Dzięki temu młode osoby zaczynające biznes nie stracą lat, które realnie poświęciły na rozwój firmy.

Inne dotąd nieuznawane aktywności

W katalogu znalazły się też okresy działalności zarobkowej za granicą, członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych, a nawet sprzed wejścia ustawy w życie – o ile zostaną właściwie udokumentowane. W przypadku nakładania się różnych tytułów ubezpieczeniowych, do stażu wliczy się tylko jeden, ten najkorzystniejszy dla danej osoby.

Wszystkie wymienione wyżej okresy będą potwierdzane przede wszystkim zaświadczeniami wydawanymi przez ZUS na wniosek ubezpieczonego. To instytucja ta, jako dysponent danych o przebiegu ubezpieczeń społecznych, stanie się kluczowym podmiotem w procesie weryfikacji stażu pracy.

Jak policzyć staż pracy po wejściu ustawy? Praktyczne przykłady

Nowe zasady najlepiej obrazują konkretne liczby. Przyjmuje się, że jeśli przed 1 stycznia 2026 roku pracownik posiadał 7-letni staż etatowy, a do tego dorobek 4 lat pracy na umowie zlecenia (z odprowadzanymi składkami), to po doliczeniu uzyska łącznie 11 lat stażu ogólnego. Efektem będzie automatyczne nabycie prawa do 26 dni urlopu wypoczynkowego zamiast dotychczasowych 20.

Kolejny przykład dotyczy okresu wypowiedzenia: pracownik zatrudniony od dwóch lat na podstawie umowy o pracę miałby co do zasady miesięczny okres wypowiedzenia. Jeśli jednak jeszcze przed etatem przepracował u tego samego pracodawcy półtora roku na umowie zlecenia, całość daje 3,5-letni staż zakładowy. W konsekwencji jego umowa będzie mogła zostać rozwiązana z trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia – taki wzrost daje zauważalne poczucie bezpieczeństwa.

Nie mniej istotna jest nagroda jubileuszowa. Osoba, która 1 lutego 2028 roku osiągnie 20 lat stażu pracy z tytułu umowy o pracę, a wcześniej przez 5 lat prowadziła jednoosobową działalność gospodarczą, po doliczeniu tego okresu uzyska 25 lat stażu. Jeżeli regulamin danego pracodawcy przewiduje nagrodę jubileuszową za 25 lat pracy, pracownik nabędzie do niej prawo – co do tej pory było niemożliwe.

Poniższa tabela zestawia najważniejsze uprawnienia w kontekście wymaganego stażu i efektów zmiany:

Jak udokumentować okresy podlegające zaliczeniu?

Podstawowym dokumentem będzie zaświadczenie ZUS, które potwierdzi podleganie ubezpieczeniom społecznym z konkretnego tytułu. Złożenie wniosku o jego wydanie leży po stronie ubezpieczonego, a w razie braku możliwości uzyskania takiego dokumentu – np. gdy okresy są odległe i niekompletne w systemie – ciężar udowodnienia spoczywa na pracowniku. Oznacza to konieczność sięgnięcia po własne archiwa: stare umowy, potwierdzenia przelewów składek czy dowody prowadzenia księgowości.

W praktyce wiele osób może zostać zaskoczonych brakiem odpowiednich wpisów w ZUS, szczególnie jeśli korzystały one z ulg składkowych lub pracowały za granicą. Wtedy pomocne bywają umowy cywilnoprawne, wpisy w CEIDG (Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej) oraz historia współpracy z kontrahentami. Wskazane jest już teraz uporządkować dokumentację, by po 1 stycznia 2026 roku móc bez przeszkód wykazać swój pełny staż.