Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka nie zawsze wymaga zgody sądu rodzinnego – od 15 listopada 2023 roku prawo dopuszcza szybszą ścieżkę notarialną. Warunkiem jest tutaj uprzednie odrzucenie tego samego spadku przez rodzica reprezentującego dziecko oraz zgoda drugiego opiekuna posiadającego władzę rodzicielską. Istotne pozostaje również bezwzględne dotrzymanie sześciomiesięcznego terminu. Poniżej wyjaśniamy szczegółowo, jak sprawnie przejść przez całą procedurę.

Kiedy można pominąć zgodę sądu rodzinnego?

Nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 2023 roku znacząco odformalizowała sytuację związaną z dziedziczeniem długów przez małoletnich. Wprowadzono zasadę, że jeśli dziecko zostało powołane do spadku tylko dlatego, że wcześniej odrzucił go któryś z rodziców, uzyskiwanie dodatkowego zezwolenia sądu opiekuńczego staje się zbędne. Rozwiązanie to eliminuje konieczność czasochłonnego oczekiwania na postanowienie wydziału rodzinnego i przyspiesza ochronę majątku dziecka przed pasywami.

Nowy mechanizm prawny opiera się na domniemaniu racjonalności działania rodziców. Skoro dorosły ocenił stan majątku spadkowego jako nieopłacalny dla siebie, trudno byłoby zakładać, że przyjęcie tych samych obciążeń leży w interesie jego kilkuletniego syna czy córki. Z tego powodu ustawodawca przeniósł ciężar decyzji bezpośrednio na przedstawicieli ustawowych.

Od 15 listopada 2023 roku rodzic, który skutecznie odrzucił spadek we własnym imieniu, może odrzucić go także w imieniu małoletniego dziecka u notariusza, bez składania wniosku do sądu opiekuńczego.

Warunek pierwszy: wspólne stanowisko opiekunów

Podstawowym wymogiem szybkiej ścieżki jest jednomyślność osób posiadających pełną władzę rodzicielską. Jeżeli oświadczenie składa tylko jeden z rodziców, musi on dysponować pisemną bądź wyrażoną do protokołu notarialnego zgodą drugiego opiekuna. W przeciwnym razie brak porozumienia automatycznie kieruje sprawę z powrotem na drogę sądową, co wydłuża cały proces o kilka miesięcy.

Warunek drugi: uprzednia decyzja osoby dorosłej

Uproszczenie dotyczy wyłącznie sytuacji, w której małoletni dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez swojego rodzica. Mechanizm ten nie zadziała, jeśli dziecko posiada własny, niezależny tytuł do dziedziczenia – na przykład jako bezpośredni zstępny zmarłego. W takich okolicznościach zgoda sądu pozostaje obligatoryjna, ponieważ brakuje czynnika warunkującego zastosowanie nowej procedury.

Co więcej, odrzucenie spadku w imieniu dziecka musi nastąpić po tym, jak rodzic zakończył już formalności dotyczące swojej części schedy. Notariusz zweryfikuje tę kolejność, żądając wypisu aktu notarialnego bądź odpisu protokołu sądowego potwierdzającego wcześniejszą czynność rodzica.

Warunek trzeci: odrzucenie przez pełnoletnie rodzeństwo

Jeżeli małoletni ma pełnoletnie rodzeństwo, które również zostało powołane do dziedziczenia, musi ono złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku we własnym imieniu przed dokonaniem analogicznej czynności za niepełnoletniego brata lub siostrę. Przepis ten zabezpiecza przed manipulowaniem wielkością udziałów spadkowych pomiędzy dziećmi i uniemożliwia preferencyjne traktowanie jednego z nich przez rodziców. Dopiero po dopełnieniu formalności przez dorosłe rodzeństwo notariusz może przyjąć oświadczenie składane za małoletniego.

Jak odrzucić spadek u notariusza w imieniu dziecka?

Procedura notarialna stanowi dziś najszybszą i najtańszą metodę uchronienia małoletniego przed długami spadkowymi. Wymaga ona przeprowadzenia określonej sekwencji zdarzeń, przy zachowaniu wszystkich ustawowych obostrzeń. Kluczowe znaczenie ma przygotowanie właściwych dokumentów, ponieważ notariusz ma obowiązek zweryfikować nie tylko tożsamość stron, ale i tytuł powołania do dziedziczenia małoletniego.

Aby skutecznie złożyć oświadczenie, należy najpierw skompletować dokumentację obejmującą odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpis aktu urodzenia dziecka oraz – w przypadku dziedziczenia w dalszej kolejności – wypis aktu notarialnego poświadczającego wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica. Do tego dochodzą dane osobowe wszystkich spadkobierców ustawowych.

Cały proces opiera się na następujących etapach:

• rejestracja wizyty w kancelarii notarialnej i wstępne omówienie podstawy prawnej czynności,
• złożenie przez rodzica (lub oboje rodziców) oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego,
• potwierdzenie przez notariusza, że spełniono warunki z art. 101 §4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wniesienie taksy notarialnej i odbiór wypisów aktu niezbędnych dla sądu spadku.

Jak prawidłowo liczyć termin sześciu miesięcy dla małoletniego?

Zachowanie ustawowego terminu to newralgiczny moment całej procedury. Bieg sześciu miesięcy rozpoczyna się nie od daty śmierci spadkodawcy, lecz od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy powziął realną wiedzę o powołaniu dziecka do dziedziczenia. Najczęściej momentem tym jest chwila odrzucenia spadku przez rodzica, ponieważ dopiero wtedy otwiera się kolejka dla zstępnych.

Odrębną kwestią pozostaje postępowanie przed sądem opiekuńczym w sprawach, gdzie zgoda wciąż okazuje się niezbędna. W myśl znowelizowanego art. 1015 §1² Kodeksu cywilnego, okres oczekiwania na wydanie zezwolenia nie skraca czasu przewidzianego na złożenie oświadczenia. Termin ulega zawieszeniu, a po uprawomocnieniu się postanowienia sądu rodzice dysponują niewykorzystaną dotąd resztą czasu.

Bieg terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania przed sądem o wydanie zezwolenia na tę czynność.

Niedochowanie terminu skutkuje automatycznym nabyciem spadku przez dziecko z dobrodziejstwem inwentarza. Taki stan oznacza odpowiedzialność za długi jedynie do wysokości wartości odziedziczonego majątku, ale w praktyce rodzi konieczność sporządzenia wykazu inwentarza i może wikłać rodzinę w spory z wierzycielami. Dlatego zdecydowanie bezpieczniej jest dopełnić formalności przed upływem ostatniego dnia sześciomiesięcznego okresu.

Tabela kosztów – notariusz a sąd rodzinny

Różnica w wydatkach między ścieżką notarialną a sądową także przemawia za korzystaniem z nowego uproszczenia. Poniższe zestawienie uwzględnia podstawowe opłaty obowiązujące w roku 2026, przy założeniu odrzucenia spadku w imieniu jednego małoletniego dziecka.

Co zrobić, gdy drugi rodzic sprzeciwia się odrzuceniu?

Konflikt między opiekunami skutecznie blokuje możliwość skorzystania z notarialnej procedury uproszczonej. W takich okolicznościach jedyne legalne wyjście stanowi złożenie wniosku o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka. Sąd opiekuńczy oceni wówczas samodzielnie, czy odrzucenie spadku leży w żywotnym interesie małoletniego, analizując strukturę długów i aktywów.

Wniosek sporządza się do wydziału rodzinnego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Należy w nim szczegółowo opisać sytuację majątkową spadkodawcy, dołączając dostępne dowody na istnienie zadłużenia oraz oświadczenia innych spadkobierców. Im pełniejsza dokumentacja trafi do akt, tym większa szansa na uzyskanie pozytywnego rozstrzygnięcia bez zbędnego przedłużania sprawy.