PESEL to 11-cyfrowy numer identyfikacyjny osoby fizycznej w Polsce. Skrót oznacza Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności. Numer pozwala jednoznacznie powiązać dane z konkretną osobą i zawiera zakodowaną datę urodzenia, oznaczenie płci, numer porządkowy oraz cyfrę kontrolną.
Czym jest numer PESEL?
Numer PESEL jest nadawany osobom, których dane gromadzi się w Rejestrze PESEL. Każda osoba powinna mieć własny, unikalny numer. Co do zasady pozostaje on stały, ale może zostać zmieniony w określonych sytuacjach, na przykład po sprostowaniu daty urodzenia, zmianie płci albo stwierdzeniu błędu organu administracji wpływającego na numer.
PESEL służy do identyfikacji osoby w kontaktach z administracją publiczną i wieloma instytucjami. Nie jest tym samym co NIP. PESEL identyfikuje osobę fizyczną, natomiast NIP wykorzystuje się przede wszystkim w sprawach podatkowych i związanych z działalnością gospodarczą.
Co oznaczają cyfry w numerze PESEL?
Budowę numeru można przedstawić jako ciąg RRMMDDPPPPK. Pierwsze sześć cyfr opisuje datę urodzenia, kolejne cztery tworzą numer porządkowy, a ostatnia jest cyfrą kontrolną.
| Miesiąc | 1800–1899 | 1900–1999 | 2000–2099 | 2100–2199 | 2200–2299 |
|---|---|---|---|---|---|
| Styczeń | 81 | 01 | 21 | 41 | 61 |
| Luty | 82 | 02 | 22 | 42 | 62 |
| Marzec | 83 | 03 | 23 | 43 | 63 |
| Kwiecień | 84 | 04 | 24 | 44 | 64 |
| Maj | 85 | 05 | 25 | 45 | 65 |
| Czerwiec | 86 | 06 | 26 | 46 | 66 |
| Lipiec | 87 | 07 | 27 | 47 | 67 |
| Sierpień | 88 | 08 | 28 | 48 | 68 |
| Wrzesień | 89 | 09 | 29 | 49 | 69 |
| Październik | 90 | 10 | 30 | 50 | 70 |
| Listopad | 91 | 11 | 31 | 51 | 71 |
| Grudzień | 92 | 12 | 32 | 52 | 72 |
RR oznacza dwie ostatnie cyfry roku urodzenia, a MM – miesiąc z zakodowanym stuleciem. Dla osób urodzonych w latach 1900–1999 do numeru miesiąca nie dodaje się żadnej wartości. Dla lat 2000–2099 dodaje się 20, dla lat 1800–1899 – 80. Analogicznie stosuje się kolejne kody dla przyszłych stuleci.
DD oznacza dzień urodzenia. Cyfry roku, miesiąca i dnia mają zawsze po dwie pozycje, dlatego liczby jednocyfrowe zapisuje się z zerem na początku. Na przykład osoba urodzona 12 stycznia 1914 roku ma początek numeru 140112, a osoba urodzona 12 stycznia 2014 roku – 142112. Różnica w drugiej części daty pozwala rozróżnić stulecia.
Cztery cyfry oznaczone jako PPPP tworzą numer porządkowy. Ostatnia z nich, czyli dziesiąta cyfra całego numeru, wskazuje płeć. U kobiet jest parzysta, czyli wynosi 0, 2, 4, 6 albo 8. U mężczyzn jest nieparzysta – 1, 3, 5, 7 albo 9.
Jedenasta cyfra, oznaczona literą K, to cyfra kontrolna. Służy systemom informatycznym do sprawdzenia, czy numer został zapisany w poprawnej postaci. Nie opisuje dodatkowej cechy osoby.
Do czego służy PESEL?
Numer jest wykorzystywany wtedy, gdy instytucja musi jednoznacznie zidentyfikować osobę lub sprawdzić jej dane. W życiu codziennym może pojawić się między innymi w następujących sytuacjach:
- Opieka medyczna – identyfikacja pacjenta i weryfikacja uprawnień do świadczeń finansowanych przez NFZ.
- Bankowość i usługi finansowe – potwierdzanie tożsamości przy zakładaniu rachunku, zawieraniu umowy lub korzystaniu z innych usług.
- Podatki i ubezpieczenia społeczne – rozliczenia z urzędem skarbowym, ZUS oraz składanie dokumentów podatkowych przez osoby fizyczne.
- Umowy i sprawy urzędowe – identyfikacja strony umowy cywilnoprawnej, kontakt z urzędem lub załatwianie spraw związanych z dokumentami.
Podanie numeru powinno mieć konkretną podstawę i cel. Sam fakt, że PESEL jest powszechnie używany, nie oznacza, że każda osoba lub firma może żądać go bez uzasadnienia.
Jak nadawany jest numer PESEL?
Numer PESEL może zostać nadany z urzędu albo na wniosek. Za nadanie numeru odpowiada minister właściwy do spraw informatyzacji, ale w praktyce czynności związane z jego nadaniem wykonują właściwe organy, między innymi urząd stanu cywilnego, urząd gminy lub organ wydający polski dokument tożsamości.
W standardowych sytuacjach numer jest nadawany automatycznie. Z urzędu może zostać nadany między innymi w związku z:
- sporządzeniem aktu urodzenia dziecka urodzonego na terytorium Polski, jeśli jego dane podlegają wpisaniu do Rejestru PESEL;
- zameldowaniem obywatela polskiego na pobyt stały lub czasowy, gdy osoba nie ma jeszcze numeru;
- ubieganiem się przez obywatela polskiego mieszkającego za granicą o dowód osobisty lub paszport;
- wykonaniem czynności dotyczących cudzoziemca, który spełnia warunki przewidziane w przepisach, na przykład ma określony status pobytowy.
Jeżeli numer nie został nadany z urzędu, osoba może wystąpić z wnioskiem, gdy obowiązek posiadania PESEL wynika z odrębnych przepisów. Wniosek przyjmuje właściwy urząd gminy. Zwykle jest to gmina właściwa dla zameldowania, a w razie jego braku – gmina związana z siedzibą pracodawcy. Gdy nie można ustalić właściwości w ten sposób, wniosek przyjmuje urząd właściwy dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy.
Do wniosku dołącza się dokumenty potwierdzające dane i podaje podstawę prawną obowiązku posiadania numeru. Sama potrzeba posługiwania się numerem w sprawie urzędowej nie zawsze oznacza, że trzeba składać osobny wniosek – właściwy organ powinien wskazać, z czego wynika taki obowiązek.
